Astronomi snimili najslabiju egzoplanetu ikad otkrivenu sa Zemlje

U zvjezdanom sistemu Beta Pictoris, udaljenom 63 svjetlosne godine od Zemlje, astronomi su otkrili treću planetu koja se deceniju krila u odsjaju svoje zvijezde domaćina. Planeta, nazvana Beta Pictoris d, sada je najslabija egzoplaneta ikada direktno snimljena sa Zemlje, objavili su istraživači 15. jula 2026. u recenziranom časopisu The Astrophysical Journal Letters.

Otkriće je došlo sasvim neočekivano. Ben Satlif, astronom sa Univerziteta u Edinburgu i jedan od vođa istraživanja, navodi da je tim prvobitno želio da detaljnije prouči već poznatu planetu Beta Pictoris b, kako bi vidio njene promjene tokom vremena. Međutim, analizom snimaka sa instrumentom ERIS na Veoma velikom teleskopu Evropske južne opservatorije u Čileu, primijetili su neuobičajen signal. Markus Bonse, astrofizičar Evropske južne opservatorije i kolega vođa studije, prisjetio se trenutka kada je ugledao podatke: „Pogledaj ovo, ima li tu još nečega?“

Da bi potvrdili svoj nalaz, istraživači nisu morali da prave nova posmatranja, već su zaronili u arhivske podatke teleskopa poput VLT/SPHERE i svemirskog teleskopa Džejms Veb. Pronašli su Beta Pictoris d na snimcima starim čak 11 godina. „Izgleda da se planeta d igrala žmurke sa nama više od jedne decenije i tek sada možemo reći ‘našli smo te!’“ izjavila je Džejn Birkbi, astronom sa Univerziteta Oksford i koautorka rada. Nezavisni tim predvođen Ejdanom Gibsom sa Univerziteta Kalifornije u San Dijegu takođe je otkrio istu planetu koristeći podatke teleskopa Džejms Veb.

Novootkrivena planeta je gasoviti džin, ali znatno manja i hladnija od svoja dva prethodno poznata rođaka u sistemu. Masa Beta Pictoris d iznosi oko 2,4 mase Jupitera, dok su planete b i c otprilike deset puta masivnije od Jupitera. Njena orbita je udaljena oko 26 astronomskih jedinica od zvijezde, što je približno razdaljini Neptuna od Sunca, i potrebno joj je oko 91 godinu da napravi jedan krug. Zbog te udaljenosti planeta je relativno hladna i stoga izuzetno slaba – čak 100 puta slabija od Beta Pictoris b, što je čini najslabijom egzoplanetom ikad direktno snimljenom sa Zemlje.

Direktno snimanje egzoplaneta izuzetno je zahtjevno jer se one lako izgube u blještavilu svojih matičnih zvijezda. NASA je do sada potvrdila postojanje preko 6.000 egzoplaneta, ali manje od 100 njih otkriveno je direktnim snimanjem. Beta Pictoris je sada tek drugi zvjezdani sistem, pored sistema HR 8799, u kojem je direktno snimljeno više od dvije planete.

Prisustvo planete Beta Pictoris d pomaže i u rješavanju zagonetke o izobličenom krhotinskom disku koji okružuje ovu mladu zvijezdu staru svega oko 20 miliona godina. Prema navodima istraživača, nova planeta ima tačno odgovarajuću masu i položaj da objasni oblik unutrašnje ivice tog diska. Satlif je istakao da su sistemi sa više direktno snimljenih egzoplaneta „sveti gral“ otkrića, jer omogućavaju proučavanje različitih planeta iz istog okruženja nastanka.

Istraživači vjeruju da bi slične skrivene planete mogle postojati i u drugim sistemima, čekajući da budu otkrivene u arhivskim podacima ili uz pomoć budućih opservatorija, poput Ekstremno velikog teleskopa (ELT), čiji se početak rada očekuje 2029. godine.